Land van Boer en Zuivel: “Ik hou van pionieren”

Biodiverse bedrijfsvoering op De Bonte Weide in Stolwijk

In het Groene Hart ligt de biologische melkgeitenboerderij van Mart-Jan en Willy de Jong waar alles draait om natuurlijk boeren. Zij werken met kruidenrijk grasland, houden hun dieren zo natuurlijk mogelijk en maken rauwmelkse zuivelproducten voor honderden winkels. Stilzitten doen ze zelden. “Ik hou van pionieren,” zo vertelt Mart-Jan.

Hoe is De Bonte Weide ooit begonnen?

“Mijn ouders hadden hier een klein melkveebedrijf. Tijdens mijn opleiding op de middelbare landbouwschool liep ik stage bij een biologische melkschapenhouder. Van hem leerde ik veel en ontdekte ik dat ik melkschapen heel leuk vond. Mijn vader ging in die tijd met pensioen en was zijn bedrijf aan het afbouwen. Ik kreeg de mogelijkheid om op zijn bedrijf iets nieuws te starten. In 2000 ben ik begonnen met het houden van melkschapen. Achteraf best een gewaagde keuze die ik op mijn negentiende maakte.”

Waarom denk je dat?

“In 2001 hebben de schapen voor het eerst gelammerd en in 2002 ben ik gaan melken. In die tijd studeerde ik ook aan de hogere landbouwschool, werkte ik én bouwde ik er twee stallen bij. Ik probeerde het bedrijf een beetje vorm te geven. De melk leverde ik aan Bastiaansen Kaas, maar dat bedrijf ging vrij snel failliet. In 2007 ben ik met Willy getrouwd en kwam zij in het bedrijf werken. We hebben kaas laten maken op verschillende plekken en melk aan verschillende fabrieken geleverd. In 2010 kwam de Q-koorts en zijn we geruimd.”

Wat betekende dat voor jullie?

“Het houden van melkschapen was financieel niet meer houdbaar, er was nauwelijks nog markt voor. We besloten een doorstart te maken met biologische melkgeiten. We waren er zeker van dat we biologisch wilden blijven. Dat heeft nooit ter discussie gestaan.”

Waarom werken jullie biologisch?

“We doen het al zo lang dat ik eigenlijk niet eens weet hoe je op een reguliere manier boert. Biologisch werken heeft veel voordelen. Doordat we geen kunstmest en chemische bestrijdingsmiddelen gebruiken, produceren we gezonde producten zonder toevoegingen. We doen zoveel mogelijk om de natuur een handje te helpen. Onze bijna tweehonderd zonnepanelen leveren de stroom en de helft van het grasland dat we beheren is kruidenrijk grasland, wat zorgt voor een rijk bodemleven. Wat de geiten niet eten, gaat naar de koeien en varkens. Het enige afval wat we nog hebben is kuilplastic. Daar heb ik echt nog geen goede oplossing voor gevonden. Dat wordt nu gewoon opgehaald en afgevoerd. Eigenlijk is dat het enige afval dat we hebben. Sinds een jaar doen we ook aan waterzuivering. We hebben een helofytenfilter aangeschaft. Daarin zuiveren we ons bedrijfsafvalwater. We draaien nu een jaar en de waarden zijn goed.”

Wat is de grootste uitdaging van biologisch boeren?

“Je kunt niet zomaar even bijsturen door bijvoorbeeld kunstmest te gebruiken om voldoende eiwit in het voer te krijgen. Ik laat het op een natuurlijke manier gebeuren en heb geleerd dat te accepteren. Zolang je niet op topproductie zit te duwen, maak je het jezelf een stuk makkelijker.”

Jullie houden het vrij zeldzame Nederlandse zwartbonte geitenras. Wat spreekt je daar zo in aan?

“Biodiversiteit in het plantenrijk krijgt veel aandacht, maar dat vind ik ook belangrijk voor het dierenrijk. In de dierhouderij wordt vrij smal gefokt, waarbij vooral wordt gelet op de hoeveelheid melk en eiwit. Daardoor raken we langzaam de variatie kwijt. Ik denk dat het heel belangrijk is om die te behouden. Van dit zeldzame huisdierras zijn er niet zo veel meer in Nederland. Ik vind het mooi om te kijken hoe we dit ras kunnen behouden. Het grootste deel van onze geiten zijn zwartbont, maar we hebben ook nog een paar witte. In totaal lopen hier zo’n driehonderd geiten.”

Hoe belangrijk is weidegang binnen jullie bedrijfsvoering?

“Een geit is een heel ander dier dan een schaap of koe. Een geit lijkt wat dat betreft meer op een mens en kan bijvoorbeeld ook verbranden in de zon. Onze geiten kunnen zelf kiezen waar ze staan. Wat je dan ziet, is dat ze bij dertig graden in de zomer onder de ventilatoren gaan staan. ‘s Avonds na het melken gaan ze vaak met z’n allen naar buiten om nog wat te knabbelen. Daarna blijven ze heerlijk buiten slapen. In de ochtend komen ze weer naar binnen als het melktijd is. Bij regen of kou blijven ze liever binnen.”

Jullie zijn gestopt met het onthoornen van jullie geiten.

“Horens horen bij de dieren en onthoornen is een grote ingreep voor ze. Bij geiten die onthoornd zijn zie je dat er op de plek van de hoorns een soort fantoompijn ontstaat; ze hebben daar steeds jeuk en gaan dan schuren. We hebben ervoor gekozen minder dieren te melken, zodat we meer ruimte konden creëren voor de dieren. Maar het valt nog niet mee. De zwartbonte geiten hebben een vrij fel karakter en hun horens groeien anders, puntiger. Daarmee kunnen ze elkaar flinke klappen uitdelen.”

Heb je weleens dat je de stal ingaat en denkt: ‘oh oh, wat is hier gebeurd?’

“In het dekseizoen houd ik weleens mijn hart vast. Dan kunnen ze een poot tussen de horens pakken en dan breken. Afgelopen jaar is dat niet gebeurd, maar daarvoor wel drie keer. Daar word ik dan wel chagrijnig van.”

Jullie maken ambachtelijke rauwmelkse zuivelproducten.

“Wij kiezen heel bewust voor rauwmelkse producten. Vooral bij geitenkaas krijg je, naar mijn mening, een veel mooiere smaak wanneer je de melk niet verhit. We zien ook dat er steeds meer vraag is naar rauwmelkse en gefermenteerde producten. We begonnen met een kleine zuivelruimte en maakten producten voor drie winkels. Al snel kwam er vraag vanuit Udea, een groothandel in biologische producten, of we voor hen wilden produceren. Inmiddels leveren we aan 650 winkels in Nederland en 50 in België. Dat is langzaam zo gegroeid. We deden een aantal jaar geleden een subsidieaanvraag bij Leader om onze zuivelruimte te vergroten. Toen ontstond ook het idee voor onze bezoekboerderij, boerderijwinkel, veenvoedselweide met eetbare planten en de helofytenfilter.”

Hoe kwamen jullie erbij om ook kefir te gaan maken?

“De biologische melk van onze geiten is een prachtig, natuurlijk product. Heerlijk om kaas van te maken, maar ook een product dat een eigen glansrol verdient, waarin alle goede en gezonde eigenschappen naar voren komen. Daarom maken we onze eigen biologische rauwmelkse geitenkefir. We voegen gevriesdroogde kefircultuur toe aan onze rauwe geitenmelk die vervolgens samen fermenteert. Doordat we niet pasteuriseren blijven de goede enzymen intact. Als je de melk dan ook nog fermenteert met goede kefirculturen krijg je een goede probiotica. We zijn overtuigd van de gezonde werking van deze zuiveldrank. Afgelopen jaar hebben onze kefir, kwark en yoghurt medailles gewonnen bij de CumLaude Awards.”

Kefir is best wel een niche-product. Hoe past dat binnen jullie verdienmodel? Wat maakt kefir economisch interessant voor een kleinschalig bedrijf?

“In 2015 volgde ik de masterclass ‘korte ketens’ om meer te leren over het maken van eigen producten. Die masterclass werd georganiseerd door de gemeente Rotterdam om te kijken hoe de verbinding tussen stad en platteland versterkt kon worden. Deelnemers kregen een soort ‘buddy’: in mijn geval twee adviseurs van buiten het werkveld. Dat was heel waardevol, en precies wat ik op dat moment nodig had. Toen ik vastliep op de vraag hoe de fles voor de kefir eruit moest zien, kon ik met hen sparren. Zelf was ik nooit in contact gekomen met deze Amsterdammers, maar we hebben veel gehad aan hun suggesties bij het vermarkten van onze kefir. Die samenwerking was echt geweldig. Kefir is ons hoofdproduct. Samen met kwark, yoghurt en rauwmelkse kaas vormt het zo’n 70 procent van onze melkproductie. Dat aandeel is de afgelopen jaren behoorlijk gegroeid.”

Hoe is het voor jou om dagelijks samen te werken met Willy, zowel privé als zakelijk?

“Veel mensen vinden dat bijzonder, maar het gaat eigenlijk ontzettend goed. We werken allebei het liefst kleinschalig, dat past bij ons. Bovendien hebben we allebei ons eigen werkterrein. Willy heeft meer met planten en ik met dieren. Zij is vooral buiten bezig in onze groentetuin en veenvoedselweide, tussen de bloemen en allerlei verschillende eetbare planten. Daar is zij het gelukkigst. Ik ontferm me over de dieren, de zuivel maken en de winkel, samen met twee andere medewerkers. Kaas laten we ergens anders maken van onze melk.”

Wat heb je gaandeweg geleerd over ondernemerschap wat je collega’s zou willen meegeven?

“Probeer bij tegenslag niet bij de pakken neer te gaan zitten, maar blijf meebewegen en kijken naar andere mogelijkheden en oplossingen. Soms gaat het niet rechtsom, maar linksom. Blijf nieuwe dingen proberen. Dat mag ook mislukken. Dan kun je weer verder kijken hoe het anders te gaan doen.”

Jullie blijven voortdurend nieuwe projecten bedenken en uitproberen.

“We blijven dicht bij onszelf in hoe we willen werken: kleinschalig met respect voor de natuur. Dat is denk ik heel belangrijk, dat je doet wat bij je past. Ik hou van pionieren en we lopen weleens voor de troepen uit. Dan komen er later subsidieregelingen, maar dan hebben wij het al gedaan en komen we niet meer in aanmerking. Dat is soms weleens jammer. Maar bovenal gaat het goed. We hebben nu zoveel mooie dingen lopen op ons bedrijf, dat we hebben gezegd: ‘dit jaar even niets nieuws’. Dat is ook weleens fijn, gewoon even rust in de tent.”